Պետք է ժամանակին ցտեսություն ասել

ԱԺ պատգամավոր Զարուհի Փոստանջյանը հերթական անգամ Կապանում հանդիպեց կանանց հետ, որը կազմակերպել էր Կապանի կանաց ռեսուրս կենտրոնը: Այս անգամ զրույցի թեման անցած խորհրդարանական ընտրություններն ու այսօրվա հիմնախնդիրներն էին:

“Մեր հասարակությունը դեռ չի հանձնել այսպես ասած ընտրությունների քննությունը, դեռեւս չունի այն պատրաստվածությունը, որ իրեն դրսեւորի որպես քաղաքացիական հասարակության մի մաս: Հասարակությունը դեռ պատրաստ չէ, որ ինքը թելադրի իր կամքը այսօրվա իշխանություններին”, - ասաց Փոստանջյանը:

Անդրադառնալով պետությանն այսօր մեծ եկամուտներ բերող հանքարդյունաբերությանը, բանախոսը նշեց, որ նոր հանքերի բացմանը դեմ է, կարծում է, որ այսօր հանրապետության թիվ մեկ հարկատուի` ԶՊՄԿ-ի եկամուտները չպետք է գրպանեն մի քանի հոգի, այլ այն հավասարապես պետք է բաշխվի ժողովրդին, քանի որ ժողովուրդն է այդ հանքերի տերը:

“Կապանում` մարզպետարանի հարեւանությամբ, մի շքեղ սեփական պալատ է կառուցվում` ժողովրդի գումարներով, մեզ պատկանող հանքի շնորհիվ: Մինչդեռ կոմբինատի այդ միջոցներով կարելի է շատ սոցիալական խնդիրներ լուծել, որ ժողովուրդն աղքատ չլինի, չլինի ծիծաղելի ու ողբերգական վիճակում”, - ասաց Փոստանջյանը:

Նրա կարծիքով տեղի բնակչությունը պետք է հասկանա ու գիտակցի, որ իր շահը չպետք է ստորադասի պետական պաշտոնյայի կամ իշխանավորի շահից: Նրա խոսքով, թվում է, թե Քաջարանում բնակիչները պետք է շատ լավ ապրեն, եթե այդքան եկամտաբեր է կոմբինատը, մինչդեռ ինքը շրջելով տնից-տուն, տեսել է, որ քաջարանցիները նույնպես աղքատ են ապրում:

“Մենք մեր պետության մի մասնիկն ենք, իշխանությունը մեզ է պատկանում: Այն մարդիկ, որ այսօր իշխանություն են կրում մեր ժողովրդի կողմից պատվիրակված, այդ իշխանությունը բանեցնում են իրենց անձի սպասարկման օգտին եւ ոչ ժողովրդի ու մենք իրենց ցտեսություն չենք կարողանում ասել: Սա է խնդիրը”,- ասաց նա:

Խոսելով այսօրվա հիմնախնդիրների մասին, կապանցի կանայք կարծիք հայտնեցին, որ գրված օրենքները միայն երեւանցիների համար են, դրա համար էլ ուզում ենք թողնել ու գնալ Երեւանում ապրել:

“Մարզում աշխատավարձերը մայրաքաղաքի համեմատ միջինը երկու անգամ ցածր են, ապրանքն այստեղ ավելի թանկ է, քան մայրաքաղաքում: Ամեն ինչ՝ սննդամթերքը, հագուստը, շինանյութը հսկողությունից դուրս է: Այսօր խնդիր է, ինչ անենք, որ վնաս քիչ կրենք: Մինչդեռ սա այսօրվա մեր իշխանությունների քաղաքականությունն է”:

Գոհար Իսախանյան, Կապան

Տաթեւի ճոպանուղուց հետո ճոպանե կամուրջ Խնձորեսկում

Սյունիքի մարզն աստիճանաբար դառնում է արկածային, հատկապես էքստրեմալ տուրիզմի սիրահարների ամենագրավիչ վայրերից մեկը: Գինեսի ռեկորդակիր «Տաթեւեր» ճոպանուղուց հետո, դարձյալ Գորիսում` Հին Խնձորեսկում, շահագործման հանձնվեց ճոպանե կամուրջը, որն իրար է կապել Հին Խնձորեսկի Ներքին թաղը եւ նրա դիմացի ձորալանջը:

«Կամրջի շինարարութան ընթացքում բնությանը ոչ մի վնաս չի հասցվել` ձորի մի ազատ տարածքից թռիչք է արվել դեպի հանդիպակաց ձորի մեկ այլ ազատ տարածք: Նորակառույց կամրջից մի փոքր ներքեւ հին ժամանակներում եղել է ժայռե բնական կամուրջ, որը, սակայն, ժամանակի ընթացքում փլվել է», - պատմում է Գորիսի համայնքների միության նախագահ Գրիշա Հարությունյանը:

Նրա հավաստմամբ, նման կամուրջ կառուցված է նաեւ Իսրայելում, որի բարձրությունը, սակայն, անհամեմատ փոքր է Խնձորեսկի կամրջի բարձրությունից: Նորակառույց, ճոճվող, հետիոտն կամուրջն ունի 160 մետր երկարություն եւ 1,5 մ լայնություն: Ձորի ամենախոր տեղում բարձրությունը կազմում է 63 մ, ճոճքը կամ ճոճումը` 1մ, ալիքավորումը` 0,5 մ, քաշը` շուրջ 20 տոննա է:

Կամուրջը, որի կառուցման համար անհրաժեշտ է եղել մեկ տարի, պատրաստվել է տեղացի մասնագետների կողմից: Շինարարության համար օգտագործվել են ավելի քան 15 տ մետաղյա կառուցվածքներ, այդ թվում` 2200 մ տարբեր տրամաչափերի պողպատե ճոպաններ:

Խնձորեսկցիներն առայժմ կամրջին անուն չեն տվել. այն պայմանականորեն անվանում են «Ժորայի կամուրջ»` ի պատիվ շինարարության նախաձեռնողի ու հովանավորի` գործարար, ծնունդով խնձորեսկցի Ժորա Ալեքսանյանի, ով այդ նպատակով ներդրել է ավելի քան 13 մլն դրամ:

Նորակառույց կամրջի բացման հանդիսությանը, որի ժապավենը կտրելու իրավունքը տրված էր մարզպետ Սուրիկ Խաչատրյանին ու հովանավոր Ժորա Ալեքսանյանին, մարզպետը հավաստիացրեց, որ առաջիկայում նոր ներդրումներ են սպասվում Հին Խնձորեսկում:

Տուրիզմի զարգացման նպատակով նախատեսվում է կամուրջի երկու կողմերին հիմնել ազգային ոճով հանգստի ու սննդի օբյեկտներ: Իրականացվող նախագծի շրջանակներում Խնձորեսկում շուտով կավարտվեն մի քանի ժայռափոր տների, ձիթհանի, թոնրատան, մառանների վերականգնման աշխատանքները: Իսկ հետագայում կկառուցվի ամֆիթատրոն, որտեղ հնարավոր կլինի կազմակերպել միջազգային փառատոներ:

Զբոսաշրջիկներին հատկապես կհետաքրքրեն Հին Խնձորեսկում ձորի մեջ գտնվող 15-17-րդ դարերի 4 եկեղեցիները, որոնցից մեկը ժայռափոր է` կառուցված ավելի վաղ շրջանում:

Գոհար Իսախանյան, Կապան

Տղաները չեն ամուսնանում, աղջիկներն էլ հարեւան գյուղեր են հարս գնում

Աղիտու գյուղում տղաները չեն ամուսանում, աղջիկներն էլ ստիպված հարս են գնում հարեւան գյուղեր:

«Մեր գյուղում լուրջ խնդիր կա` տղաները չեն ամուսնանում: Շատ ունենք 30-ն անց, անգամ 40-ն անց տարիքի տղաներ: Չեն ամուսնանում, որովհետեւ տուն չունեն, քնելու տեղ չունեն: Մի տան մեջ երեք, չորս եղբայրներից մեկը կամ երկուսն ամուսնանում են, մյուսները՝ չէ: Անընդհատ կանչում եմ, խոսում, ասում եմ` քավոր կկանգնեմ, բայց բան չի ստացվում, ազնիվ խոսք: Իսկ աղջիկների հաշվով խնդիր չկա: Նրանք հարս են գնում հարեւան գյուղեր», - ասում է Աղիտուի գյուղապետ Հրաչիկ Հայրապետյանը:

Գյուղապետին շատ է անհանգստացնում այս խնդիրը, հատկապես այն, որ գյուղում երեխաներ քիչ են ծնվում: Այդ պատճառով էլ գյուղացիները կատակով ասում են. «Գյուղում ով հղի կին է տեսնում, շտապում է առաջինը ինքը գյուղապետից մաղարիչ ուզել»:

Փոխարենն Աղիտուում շատ են միայնակ ծերերը` 20 հոգի, որոնց մեջ գերակշռում են կանայք: Նրանց կենսական խնդիրները, անգամ թաղման հոգսը, հոգում է գյուղապետարանը:

Աղիտուն Որոտան գետի ձախ ափին է, Սիսիան քաղաքից ընդամենը յոթ կմ հեռու: Այն հնագույն բնակավայրերից է, որտեղ գտնվում է Հայաստանի նշանավոր պատմամշակութային հուշարձաններից մեկը՝ 5-7 դդ. մահարձանը։ Գյուղի տարածքում կան մ.թ.ա. 2-1 հազ. դամբարանադաշտեր։ 18-դարում աստիճանաբար դուրս մղելով հայերին, գյուղում բնակություն են հաստատել թուրքերը:

1988թ. ադրբեջանցիների արտագաղթից հետո գյուղը վերաբնակեցվել է հիմնականում Ադրբեջանի քաղաքներից բռնագաղթած հայերով: Աղիտուի բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, մեղվաբուծությամբ: «Նրանց համար հեշտ չէր: Հինգերորդ հարկից իջնել, գալ ու զբաղվել անասնապահությամբ: Երբ դեռ նոր էին եկել, մեկի կովը ծնեց, մեծ ճաշկերույթ կազմակերպեց: Մենք նույնիսկ երեխա ունենալուց էդպիսի խնջույքներ չենք անում», - ծիծաղելով պատմում է գյուղապետը:

Աղիտուի բնակիչների մի մասն աշխատում է գյուղում տեղակայված զինվորական հոսպիտալում, դպրոցում, մանկապարտեզում, գյուղապետարանում: Գյուղն ունի իր հովանավորը` ամերիկուհի Քերին, ով Խաղաղության կորպուսի կամավորներից է, սրտով ու հոգով կապվել է գյուղի հետ եւ բարեգործություններ է անում: Վերջին տարիներին Աղիտու համայնքում շատ խնդիրեր են լուծվել:

2001-ին կառուցվել է դպրոցի նոր շենքը, անցկացվել է ոռոգման ջրատար, գյուղը գազիֆիկացվել է, գործում է դպրոց, մանկապարտեզ: «Աստիճանաբար Աղիտուն նմանվում է հին ժամանակների ծաղկուն շրջանի հայկական գյուղի: Երեւի թե հանրապետությունում փախստականներով բնակեցված նման բարեկեցիկ գյուղ չկա», - ասում է գյուղապետը:

Աղիտուի բնակիչ, երկու երեխաների մայր, 30-ամյա Քրիստինեի կարծիքով եւս գյուղում վատ չէ, դժգոհելու պատճառ չունի, ամուսինն աշխատում է, իսկ ինքը զբաղված է մանկահասակ երեխաների խնամքով: Սակայն նա իր տղաների ապագան գյուղում չի տեսնում: «Մի քիչ, որ մեծանան, պետք է տեղափոխվենք, գյուղում ապագա լինել չի կարող», - համոզված ասում է երիտասարդ կինը:

Գոհար Իսախանյան, Կապան

Կարկուտը գյուղն անճանաչելի է դարձրել

“Մեր գյուղն անճանաչելի է դարձել: Որտեղ նայում ես փլված շինություններ են, ցեխի ու ջրի մեջ կորած փողոցներ, շվարած մարդիկ”, - մայիսի 22-ի առավոտյան տեղացած կարկուտից ու սելավից հետո այսպես է նկարագրում հայրենի գյուղը Շվանիձորի համայնքապետ Հովհաննես Օհանյանը:

Բարեբախտաբար, բնության արհավիրքից գյուղում զոհեր չեղան: Գյուղացիները հասցրեցին փրկել անգամ մի կովի, որին սելավը համարյա թե տարել էր: Սակայն Շվանիձրում երկու բնակելի անհատակ տուն քանդվեց, մի քանիսն էլ դեռ վտանգի տակ են: Տներից մեկում ապրում էր հինգ հոգանոց ընտանիք, իսկ մյուսում` ամերիկյան Խաղաղության կորպուսի կամավորուհին, ով Շվանիձորի դպրոցում անգլերեն լեզու է դասավանդում:

“Խեղճերի ունեցած-չունեցածը մնաց ցեխի ու ջրի մեջ”, - ասում է գյուղապետը: Ընդամենը յոթ րոպե տեւած, միջին չափի, սակայն անսովոր ուժգին կարկուտի բաժին դարձան Շվանիձորի պտղատու ծառերը, 15 հա բանջարանաբոստանային կուլտուրաների ցանքսեր:

Շվանիձորում սելավի պատճառով տներից բացի քանդվել են նաեւ օժանդակ կառույցներ, գոմեր, այգիների հենապատեր, գյուղի գերեզմանատան ճանապարհը, շարքից դուրս է եկել ոռոգման համակարգը, մայր առուները, որոնք ամբողջովին լցվել են ցեխով ու տիղմով, երկու ժամ շարունակ գյուղը մնացել է առանց էներգամատակարարման: Ջրաբերուկներից փակվել է նաեւ Շվանիձորը արտաքին աշխարհի հետ կապող միակ ճանապարհը:

Այսօր տեղացած աննախադեպ կարկուտից տուժել են նաեւ Մեղրիի տարածաշրջանի Լեհվազ, Վարդանիձոր, Կապանի տարածաշրջանի Շրվենանց, Նորաշենիկ, Ներքին Խոտանան գյուղերի եւ Կապան քաղաքի պտղատու այգիներն ու ցանքատարածությունները:

Մարզպետարանի կողմից ստեղծված հանձնաժողովը մարզի համայնքներում առաջիկա օրերին կճշտի կարկուտի հասցրած վնասի չափերը:

Գոհար Իսախանյան, Կապան

Այս տարի էլ հույսերը չարդարացան Հինգ օր առաջ տեղացած ուժգին կարկուտի պատճառով նռնենու առաջին ծաղիկը փչացավ Նռնաձորում: Սակայն նռնենին դեռ էլի կծաղկի` 2-3 անգամ, եւ գյուղացիները հուսով են, որ նռան բերք կլինի, իսկ ահա ծիրանենու բերքի 30 տոկոս կորուստ արդեն ունեն: «Վերջին հինգ-վեց տարիներին միշտ այդպես է լինում: Տարվա այս շրջանում կարկուտի բաժին է դառնում գյուղի բերքի 30, 40, անգամ 50 տոկոսը: Ոչինչ անել չենք կարող, բնություն է: Հակակարկտային կայաններ որ լինեին, լավ կլիներ, բայց դրա հնարավորությունը չունենք: Դեռ լավ է, որ կորուստն այդքան է, կարկուտը շատ երկար տեւեց եւ ուներ ավելի քան 1սմ տրամագիծ», - ասում է գյուղապետ Մկրտիչ Մկրտչյանը: Նռնաձորցիներն ամեն գարնան հետ սպասում են լավ բերքի: Սակայն այս տարի եւս հույսերը չարդարացան: Առաջինը գյուղացիներին հուսախաբ արեցին թզենիները, որոնք այդպես էլ գարնանը չտերեւակալեցին` ամբողջովին ցրտահարվել էին ձմռանը: Հիմա էլ կարկուտից տուժել են ծիրանենիները: Իսկ խաղողի այգիներ Նռնաձորում մնացել է ընդամնեը 1 հա: Տարեցտարի դրանց ծավալների կրճատումը ջրի պակասի հետեւանքով է: Միակ բանը, որի պակասից չեն բողոքում նռնաձորցիները, օձերն են, որոնք, գյուղացիների խոսքով, ամռան շոգին մտնում են անգամ տները: Դրանց դեմ պայքարի միայն մեկ ձեւ ունեն գյուղացիները՝ սպանում են ցանկացած հանդիպածին: Ամառը դեռ չի սկսվել, սական Նռնաձորում արդեն ոչնչացվել են մեկ տասնյակից ավելի թունավոր օձեր: Գոհար Իսախանյան, Կապան

Գյուղացին քաղաքում ապրել է ուզում

Կապան քաղաքից 13 կմ հեռավարության վրա գտնվող Աճանան գյուղի բնակիչների զգալի մասը փախստականներ են: Նրանք Աճանան են եկել 5-6 ընտանիքներով` հիմնականում Բաքվից եւ Սումգայիթից: Հարկադրաբար հրաժեշտ տալով քաղաքային կյանքին այսօր նրանք զբաղվում են դաշտավարությամբ եւ անասնապահությամբ: Միջին եւ բարձր տարիքի աճանանցիներն իրար հետ հաղորդակցվում են ռուսերենով, իսկ նրանց երեխաները, որոնց մեծ մասը ծնվել եւ ուսում է ստացել գյուղում, խոսում են հայերեն: Աճանանը տարածաշրջանի այն եզակի համայնքներից է, որի տեղական բյուջեի մուտքերը հնարավարություն են տալիս առանց հովանվորների գյուղում իրագործելու շատ ծրագրեր: “Դինո գոլդ մայնինգ քամփնի” ՓԲԸ-ն հանքերի մի մասը` 95,5 հա տարածք, գտնվում է Աճանանի վարչական տարածքում, որը ձեռնարկությունը շահագործում է վարձակալական հիմունքներով` գյուղապետարանին վճարելով տարեկան 12 մլն դրամ հարկ: Գյուղի տարածքով անցնում է նաեւ “Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ” ՓԲԸ-ի թափուկատարը, նաեւ այստեղ կոմբինատն ունի պոչամբար: Գյուղապետարանի ու կոմբինատի միջեւ ընթացքի մեջ են պայմանագրի կնքման աշխատանքները, որից հետո ԶՊՄԿ-ն եւս հարկ կվճարի գյուղապետարանին: Մասնագետները հավաստիացնում են, որ գյուղում լուրջ բնապահպանական խնդիրներ չկան, քանի որ հանքարդյունաբերության նպատակով օգտագործվում են գյուղի ցածրադիր գոտու հողերը, իսկ մշակվող հողատեսքերն ավելի բարձր մակարդակի վրա են գտնվում: Գյուղը գազիֆիկացված է, ունի բուժկետ, կառուցվում է նոր համայնքային կենտրոն, որտեղ տեղակայված կլինի գյուղապետարանը, գրադարանը, 120 տեղանոց դահլիճը, նաեւ` կունենա խաղասենյակ: Գյուղապետ Վաչե Ավետիսյանը նախատեսել է առաջիկայում բացել մանկապարտեզ, հիմնել ժամանացի վայր, հանգստի գոտի եւ այլն: Սակայն այս ամենը գյուղի երիտասարդի համար բավարար չէ: 19-ամյա Արմեն Հայրիյանը, ով ընտանիքի միակ զավական է եւ ունի հաշվապահի միջին մասնագիտական կրթություն, գյուղի շատ երիտասարդների պես երազում է ապրել ու աշխատել քաղաքում: Նա միայն տեսնում է գյուղական կյանքի դժվար կողմերը, ասում է. “Գյուղում կյանքը դժվար է, հողից փող ստեղծել հնարավոր չէ, ինչ անում ես, ծախսերն ավելի շատ են լինում, քան եկամուտները: Բացի դրանից` գյուղում հետաքրքիր ոչինչ չկա, չնայած տանն ունեմ համակարգիչ, ինտերնետ կապ”: 19-ամյա Արմենն իր ապագան տեսնում է միայն քաղաքում, որտեղ, իր խոսքով, կարող է փող աշխատել ու լավ ապրել: Քաղաքի մասին ունեցած վառ երազների տպավորությամբ էլ երիտասարդը, շատերի պես, մի փոքր հնարավորության դեպքում պատրաստ է լքել հայրենի գյուղը: Գոհար Իսախանյան, Կապան

Օձը հրդեհել է պոմպակայանը

Վեց տարի առաջ հրդեհվել էր Մեղրիի տարածաշրջանի Նռնաձոր գյուղի պոմպակայանը: Երեկ` մայիսի 9-ի վաղ առավոտյան` ժամը 07.30-ի սահմաններում դարձյալ հրդեհ է բռնկվել պոմպակայանում: “Երկու դեպքում էլ հրդեհի պատճառը օձն է եղել: Սողունը բարձրանում է տրանսֆորմատորի վրա, առաջանում է կարճ միացում եւ հրդեհ է բռնկվում”, - համոզված է գյուղապետ Մկրտիչ Մկրտչյանը, ով առաջին հրդեհի ժամանակ իր աչքով տեսել է օձին: Հրդեհի հետեւանքով այրվել է պոմպակայանի երկու բաժիններից մեկն ամբողջովին` էլեկտրական վահանակներ, տրանսֆորմատոր եւ 20 գծամետր մալուխ: Հրդեհից մեկ օր հետո պոմպակայանի նորոգման աշխատանքները սկսվել են, որն իրականացնում է Մեղրիի ջրօգտագործողների ընկերությունը: “Անհրաժեշտ կլինի ամենաքիչը 6 մլն դրամ: Գյուղապետարանը նման միջոցներ չունի, այն կտրամադրի ՋՕԸ-ը, որին անդամակցում են գյուղացիները: Աշխատանքները կկատարվեն հնարավորինս սեղմ ժամկետում` մեկ շաբաթում, քանի որ այլ ելք չունենք` մնալով առանց ջրի կչորանան գյուղի ավելի քան 45 հա ցանքսեր”, - ասում է գյուղապետը: Նռնաձորը, նախկին Նյուավդի գյուղը, հանրապետության ամենահարավային բնակավայրն է, որտեղ ամռանը օդի ջերմաստիճանը հասնում է մինչեւ 44 աստիճանի: Այստեղ հաճախ են հանդիպում երեք տեսակի թունավոր օձեր, իսկ վերջերս գյուղի մոտակայքում հայտնաբերվել է նոր տեսակի` կարմիր գույնի օձ, որը բնակիչներն առաջին անգամ են նկատել: “Անգամ չգիտենք` դրանք թունավոր օձեր են, թե չէ: Դրանցից մեկին ուղարկել ենք Սանկտ-Պետերբուրգ` հետազոտության նպատակով, առայժմ պատասխան չկա”, - պատմում է գյուղապետը: Ամռան ամիսներին օձերը մեծ վտանգ են ներկայացնում նռնաձորցիների համար: Տարեկան գյուղում պարտադիր գրանցվում է օձի խայթոցի 1-2 դեպք: “Շոգերը սկսվեցին, էլի օձերի ձեռը կրակն ենք ընկնելու”, - մտահոգվում է գյուղապետը:

Գոհար Իսախանյան, Կապան